Historia Fary Żarskiej

Kościół romański

Pierwsze wzmianki o kościele w Żarach pochodzą z 1207 roku. Wysoce prawdopodobne jest, że dotyczą one świątyni znajdującej się w miejscu dzisiejszej fary. Z tej najstarszej budowli nie zachowały się jednak żadne widoczne relikty.

Około lat 1230–1240 na miejscu wcześniejszego kościoła wzniesiono kolejną świątynię, której fragmenty przetrwały do naszych czasów. Znajdują się one po północnej stronie prezbiterium. Był to duży, ceglany kościół dwunawowy o zewnętrznych wymiarach korpusu około 26,30 × 15,80 m, z prezbiterium węższym o około 4 m.

Wnętrza przykryte były drewnianymi stropami. W korpusie nawowym stropy wspierały się na trzech filarach ustawionych pośrodku. Około 1280 roku w narożniku między nawą a prezbiterium dostawiono czworoboczną, kamienną wieżę.

Kościół gotycki

Pod koniec XIII wieku romański kościół okazał się zbyt mały dla rozwijającej się wspólnoty. Rozpoczęto więc jego rozbudowę, której inicjatorem był najprawdopodobniej proboszcz Baldwinus.

Prace rozpoczęto od rozbiórki dotychczasowego prezbiterium. W jego miejscu wybudowano większe, już w stylu gotyckim. Nowe prezbiterium było czteroprzęsłowe, zamknięte trójbocznie i przykryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Oskarpowane elewacje przepruto wysokimi, trójdzielnymi oknami o ostrołucznych, profilowanych ościeżach. Do wnętrza prowadziły dwa ostrołuczne, ceglane portale — od północy i południa.

Konsekracja nowego prezbiterium nastąpiła w lipcu 1308 roku. W ramach tego etapu budowy powstały również zakrystia oraz kaplica Maryjna, przylegające do prezbiterium od północy. Podwyższono także wieżę, której nadbudowana część, wykonana z cegły, otrzymała kształt ośmioboczny.

Po wykonaniu tych prac dalszą rozbudowę kościoła na pewien czas wstrzymano. Powrócono do niej dopiero w ostatniej dekadzie XIV wieku. Wówczas przebudowano korpus nawowy, dzięki czemu fara uzyskała większą jednolitość stylistyczną. Uformowała się wtedy bryła naw, która w zasadniczym kształcie przetrwała do dnia dzisiejszego, rozbudowana później o przedsionek zachodni.

Elewacje boczne rozczłonkowano rytmem przypór i wysokich okien. Na osi poprzecznej, od północy i południa, umieszczono ceramiczne portale o profilowanych ościeżach, zamknięte ostrołukowo. Górne partie ścian naw ozdobiono ceramicznymi fryzami — rozetowym oraz arkadowym, biegnącym pod okapem.

Szczególnie efektowny jest zachodni szczyt kościoła, ukształtowany uskokowo, ozdobiony sterczynami oraz gęsto rozmieszczonymi blendami. Główne wejście do świątyni ujęto kamiennym, bogato profilowanym portalem. Nad portalem widnieje data 1401, uznawana za datę zakończenia budowy naw. Sklepienie ukończono w 1430 roku. Wtedy wnętrze hali uzyskało wygląd zasadniczo zbliżony do obecnego.

Wnętrze kościoła rozdzielają smukłe, ośmioboczne filary, wspierające sklepienia oraz ostrołukowe arkady międzynawowe. Ze względu na mocno zróżnicowaną skalę korpusu nawowego i prezbiterium oba człony łączy nietypowo niski łuk tęczowy.

Wyposażenie i późnośredniowieczne rozbudowy

Brakuje pełnych danych o wystroju i wyposażeniu XV-wiecznego kościoła. Wiadomo jednak, że w 1473 roku w prezbiterium znajdowały się małe organy, a w 1496 roku powstały duże organy wykonane przez miejscowego rzemieślnika Martina Hänsla.

W 1501 roku przeprowadzono renowację wnętrza. W kościele znajdowało się wówczas dwadzieścia ołtarzy, a sklepienia pokrywała polichromia, później zamalowana pobiałą.

Prawdopodobnie na początku XV wieku w kościele wybuchł pożar, który częściowo go zniszczył. W wyniku odbudowy prezbiterium zostało podwyższone o około 2 metry.

W 1445 roku do prezbiterium dostawiono kaplicę św. Barbary, pełniącą obecnie funkcję zakrystii, wraz z emporą oraz kaplicę przy wieży i przylegający do niej przedsionek, który nie zachował się do naszych czasów. Po raz kolejny podwyższono także wieżę. Pod koniec XV wieku wzniesiono przedsionek zachodni, a w 1511 roku na miejscu kaplicy Maryjnej i przedsionka wybudowano wieloboczną kaplicę Chrztu.

Kościół w czasach nowożytnych

W 1528 roku ostatni katolicki proboszcz opuścił Żary. W jego miejsce przybyli duchowni luterańscy, a miasto szybko przyjęło idee reformacji. Początkowo wprowadzenie liturgii protestanckiej nie wpłynęło znacząco na wyposażenie świątyni. Z czasem jednak usunięto część ołtarzy, rzeźb i obrazów, zwłaszcza związanych z kultem Matki Bożej.

W 1559 roku, podczas burzy, runął wschodni szczyt korpusu nawowego. Zniszczony został dach i sklepienie prezbiterium, uszkodzeniu uległy małe organy oraz ołtarz główny. Dach odbudowano w ciągu dwóch lat, natomiast odtworzenie sklepienia trwało do 1581 roku. W trakcie tych prac ponownie podwyższono wieżę, a w 1570 roku zainstalowano na niej zegar.

W 1586 roku w kościele znalazł się niezwykły zegar astronomiczny. Pokazywał on nie tylko godzinę, ale także dni, tygodnie, miesiące, konstelacje planet, fazy księżyca i święta. Składał się z kilku elementów — kuli i tarcz — ozdobionych ruchomymi figurami ludzi i zwierząt. O określonych porach mechanizm uruchamiał figury, a symbolicznym scenom towarzyszyły dźwięki, m.in. śpiew słowika czy pianie koguta. Zegar był dziełem fizyka Michała Hirschwelda, wykonanego na zlecenie Seifrida Promnitza.

Fundatora zegara oraz jego następców grzebano w krypcie pod kaplicą Chrztu. Spoczęli tam m.in. Seifrid Promnitz, Henryk Anzelm Promnitz, Zygmunt Promnitz oraz inni członkowie rodu. Gdy krypta została zapełniona, potomkowie Zygmunta — Erdmann I i Ulrich — ufundowali nową kaplicę z kryptą.

Kaplica Promnitzów powstała w latach 1670–1672 i została dostawiona do wschodniej ściany prezbiterium. Z zewnątrz jej architektura jest dość prosta, natomiast wnętrze prezbiterium zyskało bogatą oprawę plastyczną. Arkada łącząca kaplicę z prezbiterium została ozdobiona parami pilastrów, spiralnymi kolumnami o korynckich głowicach, przełamanym gzymsem, tablicą inskrypcyjną, herbem Promnitzów oraz figurami puttów.

Wnętrze kaplicy zdobią malowidła w tondach, ujęte w bogatą sztukatorską dekorację oraz rzeźbione figury aniołów. Sceny przedstawiają m.in. Kaina i Abla, śmierć Jakuba, Józefa z żoną Potifara, ofiarę Abrahama, Dawida i Salomona, powołanie Mojżesza, a na sklepieniu m.in. Boga Ojca, chrzest Chrystusa, Chustę Weroniki, Złożenie do Grobu i Zmartwychwstanie. Autorem malowideł był Jan Joachim Vogel z Chemnitz. Prace nad wystrojem kaplicy trwały do 1698 roku.

Pożar z 1684 roku i barokowe wyposażenie

W 1684 roku wybuchł pożar, który zniszczył kościół. Nie znamy pełnego zakresu strat, wiadomo jednak, że ogień strawił wielofunkcyjny zegar oraz wyposażenie świątyni, w tym ołtarz.

Odbudowę powierzono muratorom Kacprowi Müllerowi z Bolesławca oraz Stefanowi Spinetto z Żagania. Prace te znacząco zmieniły wnętrze korpusu nawowego. Dotychczasowe ceglane lico ścian zostało otynkowane, a wnętrze wyposażono w dwukondygnacyjne empory, oparte na gotyckich filarach i nowych drewnianych słupach.

Rekonstrukcja prezbiterium zakończyła się w 1694 roku. Nowy ołtarz wykonali rzeźbiarz Caspar Guden z Żagania oraz malarz Krzysztof Reichelt z Żytawy. W ołtarzu znalazły się obrazy przedstawiające Ostatnią Wieczerzę, Ukrzyżowanie i Złożenie do Grobu, a całość wieńczyła rzeźbiona postać Chrystusa Zmartwychwstałego.

Przy łuku tęczowym, po północnej stronie, umieszczono nową barokową ambonę, wykonaną przez rzeźbiarza Abrahama Jägera z Fürstenwalde i malarza Jana Joachima Vogela. Po stronie południowej znajdowała się loża kolatorska. Na belce łuku tęczowego ustawiono grupę Ukrzyżowania, powstałą prawdopodobnie na początku XVII wieku.

W związku z budową empor dolne partie gotyckich okien zamurowano, a poniżej ich osi przebito głębokie wnęki z owalnymi oknami doświetlającymi przestrzeń pod emporami. Zniszczone przez ogień organy zastąpiono początkowo mniejszym instrumentem. Dopiero w 1775 roku kościół otrzymał nowe, duże organy w barokowym prospekcie, zbudowane przez wybitnego organmistrza Jana Gottfrieda Hildebrandta.

Prace konserwatorskie XIX i początku XX wieku

W latach 1870–1896 prowadzono przy kościele większe prace budowlane i konserwatorskie. Ich celem było odświeżenie świątyni oraz nadanie jej wyglądu odpowiadającego ówczesnym tendencjom estetycznym. Ściany oblicowano nową klinkierową cegłą, a żebra sklepienne pomalowano na kolor ciemnoczerwony z kontrastowo białymi spoinami.

Bogaty wystrój malarski otrzymała ściana północna, rozczłonkowana ostrołucznymi płycinami. Wypełniono je figuralną polichromią ze scenami Zwiastowania, Narodzenia Jezusa, Dwunastoletniego Jezusa w świątyni oraz spotkania Jezusa z Samarytanką. Na cokołach między płycinami ustawiono terakotowe figury Ewangelistów oraz Lutra i Melanchtona.

Pod koniec XIX wieku, dzięki wsparciu finansowemu magistratu, podjęto konserwację wszystkich elewacji świątyni. W latach 1912–1913 odnowiono wnętrze korpusu nawowego. Ściany i filary pomalowano w sposób imitujący okładzinę z piaskowca, a nad łukiem tęczowym umieszczono malarską scenę przedstawiającą Chrystusa na tronie jako Sędziego świata. Renowację wykonała firma Klenke z Berlina.

Utracone wyposażenie

Przed zniszczeniami spowodowanymi II wojną światową oraz długim okresem nieużytkowania kościół farny posiadał liczne zabytki malarstwa, rzeźby i rzemiosła artystycznego.

Do naszych czasów przetrwały m.in. obrazy, rzeźby i sztukaterie kaplicy Promnitzów wraz z portalem łączącym ją z prezbiterium. W zachodnim przedsionku zachował się gotycki portal wejścia głównego oraz rzeźbiony w kamieniu nagrobek osoby duchownej z drugiej połowy XIV wieku. Zachowało się także kilkanaście płyt epitafijnych z XVI i XVII wieku, wmurowanych w zewnętrzne ściany świątyni.

Wiele innych elementów wyposażenia należy dziś uznać za zaginione lub rozproszone. Wiadomo, że żarskie organy, bez ozdobnego prospektu, przewieziono w 1948 roku do katedry płockiej. Z dokumentów archiwalnych wynika, że ołtarz i ambona również zostały wywiezione z Żar w nieznane miejsca. Zniszczeniu uległy m.in. drewniane ławy, empory, loża kolatorska oraz część dekoracji rzeźbiarskiej.

Z przedwojennego inwentarza zabytków wynika, że w kościele znajdowały się m.in.:

• ołtarz główny z 1694 roku;
• ambona z 1698 roku;
• organy z 1775 roku;
• rzeźbiona Grupa Ukrzyżowania z drugiej połowy XVII wieku;
• loża kolatorska z końca XVII wieku;
• empory i ławy;
• żyrandole mosiężne i szklane;
• srebrne kielichy, puszki, dzbany i lichtarze;
• dzwony;
• sarkofagi cynowe członków rodu Promnitzów.

Kościół farny po 11 kwietnia 1944 roku

Amerykański nalot na Żary 11 kwietnia 1944 roku spowodował duże zniszczenia w zabudowie miasta. Ucierpiał również kościół farny. Bomba, która spadła na świątynię, przebiła wschodnie przęsła sklepienia południowej nawy, a wywołany podmuchem wybuchu efekt zniszczył całe pokrycie dachowe.

Uszkodzenia te wyłączyły kościół z użytkowania do końca wojny i bardzo mocno wpłynęły na jego powojenne losy. Wieloletnie starania parafii oraz Kurii Arcybiskupiej we Wrocławiu o przejęcie zabytku do odbudowy przez długi czas pozostawały bezskuteczne.

Po 1945 roku osadnicy przybyli do Żar skupili się wokół kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, który nie ucierpiał w czasie wojny. Fara, pozbawiona dachu i wyposażenia, pozostawała w bardzo złym stanie.

Pierwsze próby odbudowy podejmował ks. proboszcz Eweryst Gałązka, który gromadził materiały budowlane. Działania te przerwało jego aresztowanie przez Urząd Bezpieczeństwa. Kolejni proboszczowie również podejmowali starania o przekazanie fary parafii, jednak napotykały one opór lub milczenie władz.

W 1948 roku kościół farny przekazano gminie ewangelickiej, która ze względu na niewielką liczebność wspólnoty nie była w stanie należycie zadbać o tak duży i zniszczony obiekt. W kolejnych latach podejmowano dalsze próby przejęcia świątyni przez parafię rzymskokatolicką.

W 1958 roku, dzięki wpisaniu fary do spisu zabytków, udało się uzyskać dotację na prace budowlano-zabezpieczające. Pozwoliło to wyremontować więźbę i pokryć dach kościoła.

W 1963 roku władze przekazały farę wspólnocie polskokatolickiej. Ze względu na trudności w użytkowaniu całego obiektu wydzielono jej część prezbiterialną. Fara została wtedy podzielona murem z cegły, poprzez zamurowanie prześwitu łuku tęczowego.

W 1971 roku, po zmianach prawnych dotyczących obiektów sakralnych na Ziemiach Zachodnich i Północnych, powstała nietypowa sytuacja: prezbiterium należało do wspólnoty polskokatolickiej, natomiast część nawowa do parafii rzymskokatolickiej.

Czas odbudowy

Po otrzymaniu części nawowej kościoła ks. Tadeusz Demel rozpoczął rozmowy ze wspólnotą polskokatolicką na temat odzyskania reszty świątyni. Udało się to po dwóch latach. Warunkiem było wyremontowanie na koszt parafii dawnego kościoła szpitalnego pw. św. Ducha przy ul. Żagańskiej i przekazanie go wspólnocie polskokatolickiej. Prace zakończyły się w sierpniu 1975 roku i dokonano zamiany.

W ten sposób, po około 30 latach od zakończenia wojny, po 28 latach starań i po blisko 450 latach od przejęcia świątyni przez protestantów, fara powróciła we władanie Kościoła rzymskokatolickiego.

Stan budowli w 1975 roku był bardzo zły. Jedynie prezbiterium przedstawiało się w stanie względnie znośnym. Dach wykonany po wojnie nie przetrwał próby czasu, wyposażenie zostało rozkradzione albo zniszczone, a wschodnia ściana, sklepienie i filary były mocno uszkodzone.

Najtrudniejszym zadaniem było konstrukcyjne ustabilizowanie wschodniej ściany z łukiem tęczowym, silnie spękanej po wybuchu bomby w 1944 roku. Prace wykonywano według projektu i wskazań inż. Józefa Hermanowicza. Realizował je rzemieślnik Kazimierz Furmanek z pomocnikami, a nad dokumentacją i zaopatrzeniem czuwał inż. Józef Kirziejonka.

15 czerwca 1980 roku odbyło się poświęcenie odbudowanej fary. Rekonsekracji kościoła dokonał Sługa Boży bp Wilhelm Pluta. Świątynia otrzymała wezwanie Najświętszego Serca Pana Jezusa i stała się kościołem parafialnym nowej parafii w mieście.

Po ustanowieniu parafii dalsze prace nad odbudową przejął ks. proboszcz Tadeusz Kleszcz. Zadbano wówczas o wyposażenie kościoła: wykonano nowy stół ołtarzowy, tabernakulum z miedzianej blachy, dębowe konfesjonały i ławki. Drogę Krzyżową wykonał żarski malarz Stanisław Antosz, a żyrandole typu „pająk” poznańska firma.

W latach 1981–1983 trwało projektowanie i budowa organów. Instrument kategorii koncertowej zaprojektował Feliks Rączkowski z Warszawy, a wykonała firma Stanisława Bożko z Wrocławia. Mechanizm organowy dopasowano do XIX-wiecznego prospektu przywiezionego z kościoła w Świerzawie koło Jeleniej Góry.

W latach 2001–2005 przeprowadzono gruntowny remont dachu kościoła oraz wybudowano kaplicę wiecznej adoracji.

Źródło

Opracowano na podstawie publikacji:

Stanisław Kowalski, „Kościół farny w Żarach”, Pomorska Oficyna Wydawniczo-Reklamowa s.c., Żary 2007.